Cytologia w praktyce — jak przebiega badanie, przygotowanie i dalsze kroki po wyniku
Badanie cytologiczne polega na ocenie komórek pobranych z tarczy i kanału szyjki macicy. Jego głównym celem jest wykrywanie zmian śródnabłonkowych, które mogą poprzedzać rozwój raka szyjki macicy, a także zmian nowotworowych na wczesnym etapie. Regularne badania przesiewowe umożliwiają rozpoznanie nieprawidłowości, zanim pojawią się objawy, a odpowiednio wcześnie podjęte postępowanie zmniejsza ryzyko rozwoju choroby.
Kiedy pobranie wymazu jest elementem profilaktyki, a kiedy diagnostyki?
Badanie przesiewowe wykonuje się u pacjentek, które nie mają objawów mogących wskazywać na chorobę szyjki macicy. W ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy kobiety w wieku od 25 do 64 lat mogą skorzystać z cytologii klasycznej wykonywanej co 3 lata albo testu HPV HR z genotypowaniem wykonywanego co 5 lat. W drugim schemacie cytologię płynną przeprowadza się z tego samego materiału, jeśli wynik testu HPV HR jest dodatni. Częstotliwość kontroli może być inna u pacjentek obciążonych dodatkowymi czynnikami ryzyka lub mających wcześniej nieprawidłowe wyniki.
Plamienia między miesiączkami, krwawienia po stosunku, ból podczas współżycia czy nietypowe upławy wymagają konsultacji ginekologicznej niezależnie od terminu planowanego badania profilaktycznego. Samo pobranie materiału do cytologii może nie wystarczyć do ustalenia przyczyny dolegliwości. Lekarz może zalecić również badanie ginekologiczne, USG, test HPV, kolposkopię albo inną diagnostykę dostosowaną do obrazu klinicznego.
Jak przebiega pobranie materiału w gabinecie ginekologicznym?
Standardowa cytologia trwa zazwyczaj kilka minut i jest wykonywana na fotelu ginekologicznym. Lekarz lub położna wprowadza do pochwy wziernik, aby uwidocznić szyjkę macicy, a następnie za pomocą odpowiednio dobranej szczoteczki pobiera komórki z tarczy i kanału szyjki. Prawidłowe pobranie materiału z właściwej strefy szyjki macicy ma duże znaczenie dla wiarygodności wyniku.
Badanie nie wymaga znieczulenia. Najczęściej jest bezbolesne, chociaż może powodować krótkotrwały dyskomfort. Bezpośrednio po jego zakończeniu pacjentka może wrócić do swoich codziennych zajęć. Niekiedy pojawia się niewielkie plamienie, będące skutkiem kontaktu szczoteczki z delikatną i dobrze ukrwioną powierzchnią szyjki. Zwykle ustępuje ono samoistnie. Obfite lub przedłużające się krwawienie wymaga natomiast konsultacji z lekarzem.
Jak przygotować się do pobrania wymazu ginekologicznego?
Badania nie wykonuje się podczas miesiączki, ponieważ krew może utrudnić ocenę pobranego materiału. Termin najlepiej ustalić po zakończeniu krwawienia. Przed wizytą warto przestrzegać kilku zasad:
- powstrzymać się od współżycia przez co najmniej 24 godziny przed badaniem,
- przez 24–48 godzin nie stosować leków, globulek, kremów ani innych preparatów dopochwowych, o ile lekarz nie zalecił inaczej,
- nie wykonywać irygacji pochwy,
- poinformować lekarza o miesiączce, ciąży, trwającym leczeniu i występujących dolegliwościach.
Objawy infekcji nie zawsze oznaczają konieczność automatycznego odwołania badania, ale mogą wpływać na jakość preparatu oraz interpretację wyniku. O tym, czy najpierw należy wdrożyć leczenie, a cytologię wykonać w późniejszym terminie, decyduje lekarz po ocenie stanu pacjentki.
Czym różni się klasyczny wymaz od metody na podłożu płynnym?
W cytologii klasycznej pobrane komórki są nanoszone bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe i utrwalane. W metodzie LBC końcówkę szczoteczki lub zebrany materiał umieszcza się w pojemniku ze specjalnym płynem. W laboratorium próbka jest następnie przygotowywana w taki sposób, aby uzyskać równomierną warstwę komórek przeznaczonych do oceny.
Metoda płynna może ograniczyć liczbę preparatów, których nie da się prawidłowo ocenić z powodu obecności krwi, śluzu, komórek zapalnych lub nierównomiernego rozprowadzenia materiału. Nie oznacza to jednak, że ryzyko wyniku niediagnostycznego zostaje całkowicie wyeliminowane. Zaletą materiału pobranego na podłoże płynne jest możliwość wykorzystania tej samej próbki między innymi do testu HPV HR, jeśli pozwala na to zastosowany system i istnieją wskazania do rozszerzenia diagnostyki.
Co oznaczają poszczególne skróty w systemie Bethesda?
Wynik cytologii powinien zawierać informację o jakości pobranego materiału oraz opis wykrytych zmian. System Bethesda ujednolica sposób raportowania wyników i ułatwia lekarzowi wybór dalszego postępowania. Najczęściej pojawiają się w nim następujące określenia:
- NILM – nie stwierdzono zmian śródnabłonkowych ani komórek nowotworowych;
- ASC-US – wykryto atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu;
- LSIL – stwierdzono zmianę śródnabłonkową małego stopnia, często związaną z zakażeniem HPV;
- ASC-H – obecne są atypowe komórki, w przypadku których nie można wykluczyć zmiany dużego stopnia;
- HSIL – rozpoznano zmianę śródnabłonkową dużego stopnia;
- AGC – wykryto atypowe komórki gruczołowe, co wymaga dalszej oceny.
Nieprawidłowy wynik cytologii nie jest równoznaczny z rozpoznaniem raka. Informuje jednak o konieczności przeprowadzenia odpowiedniej kontroli albo pogłębionej diagnostyki.
Kiedy nieprawidłowy wynik wymaga pogłębionej diagnostyki?
Postępowanie po otrzymaniu wyniku ASC-US lub LSIL zależy między innymi od rezultatu testu HPV HR, wieku pacjentki, wcześniejszych wyników i indywidualnych czynników ryzyka. Lekarz może zalecić powtórzenie badania po określonym czasie, wykonanie testu HPV HR albo kolposkopię. Nie każda zmiana małego stopnia wymaga natychmiastowego leczenia, ponieważ część z nich, zwłaszcza u młodszych pacjentek, może ustąpić samoistnie.
Wyniki ASC-H, HSIL lub AGC wymagają uważnej oceny i zwykle pogłębienia diagnostyki. Kolposkopia polega na oglądaniu szyjki macicy w powiększeniu za pomocą kolposkopu. W razie potrzeby lekarz pobiera wycinki z podejrzanych obszarów do badania histopatologicznego. Dopiero zestawienie wyników cytologii, testu HPV, kolposkopii i ewentualnej biopsji pozwala zaplanować dalsze postępowanie.
Dlaczego ocena mikroskopowa to dopiero początek opieki?
Wynik cytologii nie powinien być interpretowany w oderwaniu od wieku pacjentki, jej wcześniejszych badań, wyniku testu HPV oraz obrazu klinicznego. Prawidłowy rezultat oznacza niskie ryzyko obecności zmian w chwili badania, ale nie zwalnia z kolejnych kontroli w zalecanych terminach. Nieprawidłowy wynik również nie przesądza o chorobie nowotworowej.
Dalsze postępowanie może obejmować kontrolną cytologię, test HPV HR, kolposkopię, biopsję lub – po potwierdzeniu określonego rodzaju zmiany – leczenie zabiegowe. Zakres diagnostyki i termin kolejnego badania zawsze należy ustalić z lekarzem. Regularne uczestnictwo w badaniach przesiewowych pozostaje jednym z najważniejszych elementów profilaktyki raka szyjki macicy.
Cytologia służy zarówno profilaktyce, jak i diagnostyce objawów szyjki macicy. Badanie trwa kilka minut, zwykle nie wymaga znieczulenia i wymaga odpowiedniego przygotowania: po właściwym dniu cyklu, bez współżycia oraz bez leków dopochwowych przed wizytą. Wynik Bethesda wskazuje, czy potrzebna jest kontrola, test HPV, kolposkopia lub biopsja.
FAQ
Kiedy cytologia jest badaniem profilaktycznym, a kiedy diagnostycznym?
Cytologia jest profilaktyczna, gdy wykonuje się ją u pacjentki bez dolegliwości, aby wykryć wczesne zmiany w szyjce macicy. Ma charakter diagnostyczny, gdy pojawiają się objawy, takie jak plamienia międzymiesiączkowe, krwawienia kontaktowe, ból przy współżyciu lub nietypowe upławy. Wtedy badanie pomaga ocenić przyczynę objawów.
Jak przygotować się do cytologii, żeby wynik był wiarygodny?
Najważniejsze jest wykonanie badania po zakończeniu miesiączki, najlepiej w środku cyklu, oraz unikanie współżycia przez 24–48 godzin przed wizytą. Trzeba też odstawić leki dopochwowe i globulki na kilka dni oraz nie wykonywać irygacji pochwy. W aktywnym stanie zapalnym badanie zwykle się odracza.
Czym różni się cytologia klasyczna od cytologii płynnej?
Cytologia klasyczna polega na rozprowadzeniu pobranego materiału bezpośrednio na szkiełku. Cytologia płynna umieszcza materiał w płynnym podłożu, co poprawia jakość próbki i zmniejsza ryzyko wyniku nieczytelnego. W tej metodzie często można też wykonać test HPV z tej samej próbki.
Co oznaczają najczęstsze wyniki w systemie Bethesda?
NILM oznacza brak zmian śródnabłonkowych i nowotworowych. ASC-US wskazuje na nieprawidłowe komórki o niejasnym znaczeniu, LSIL na zmiany niskiego stopnia, a HSIL, ASC-H i AGC na zmiany wyższego ryzyka, które wymagają dalszej diagnostyki.
Kiedy po nieprawidłowej cytologii potrzebny jest test HPV lub kolposkopia?
Test HPV zwykle rozważa się przy wynikach ASC-US lub LSIL, aby ocenić, czy obecny jest wirus wysokiego ryzyka. Kolposkopia jest potrzebna częściej przy wynikach HSIL, ASC-H lub AGC, bo wymagają one dokładniejszego obejrzenia szyjki macicy. W części przypadków kolejnym krokiem jest też biopsja celowana.